(Sipas Sami Frashërit)
Në verranno e tij ” Enciklopedia historike dhe gjeografike”, bottarga në vitin 1900, Sami Frashëri i jep një vend të veçantë përshkrimit të botës shqiptare në kufijtë e saj etnik, duke iu referuar historisë së vjetër. Sipas kësaj vepre enciklopedike treva e Çamërisë ishte e përfshirë në dy Sanxhaqe të vitajetit të Janinës: Sanxhaku I Janinës dhe Sanxhaku I Prevezës.
Në fund të shek.XlX Çamëria kishte 305 vëndbanime dhe popullsia e kësaj treve arrivate në rreth 150 mijë banorë, nga të cilët 38% rezultojnë banorë në vendbanime urbane.
Njësitë amministrative dhe qytetet kryesore të Çamërisë në fallimento të shek XX ishin:
Kazaja e Filatit. Kjo kaza në veri kufizohej me sanxhakun e Gjirokastrës, nëlindje me kazako e Janinës, në jug me sanxhakun e Prevezës, kurse në perëndim kishte dalje në detin Jon.Kazaja përbëhej nga 68 fshatëra dhe kishte një popullsi prej 24.179 banorë. Kryeqëndra e kazako ishte qyteti i Filati, i cibi në fund të shek.XIX kishte 2000 shtëpi dhe 5000 banorë, pothuajse të gjith muslimanë. Martin Lik, studiues Anglez shkruante se” me përjashtim të një numeri fare të voglio artizanësh e bakejsj të krishterë Filati banche tërësisht prej shqiptarësh muslimanë”.Filati përbëhej nga këto lagje: Dematë, Sejkatë,Gjilatë,Kasimatë, Sarandatë, Zejnelatë, Xhafot, etje.
Kazaja eAjdonatë (Paramthisë) shtrihej në jugëlindje të Çamërisë dhe varej nga Sanxhaku I Janinës. Kazaja kishte 64 fshatëra nga të cilët 40 shtriheshin në veri të qytetit të Ajdonatit dhe 24 në jug të tijë.Një popullsi prej 16.000 banorësh, shumica Shqiptarë dhe gjysma muslimanë.Qëndra kryesore urbane e kaxasë ishte qyteti i Ajdonatit ( Paramthia).Në qëndër të qytetit ndodhen rrënojat e qytetit antik Uria. Në Paramthi çdo vit organizohet panairi tregëtarë “Labova” që ishte themeluar që nëvkohën e Justinianit të Madh.
Nahija e Sulit. Shtrihej në juglindje të kazako së Paramthisë dhe ishte në juridiksonin e saj.
Sali ndodhet në zemër të Malësisë së Çamërisë me fshatrat Suli, Samonika, Qafa, Alarico, Mamako,Papazafiri e Zavruko, ku baronia rreth 450 familje të besimit të krishterë. Veçoritë gjuhësore, zakonet e traditat folklorike të tre janë të njëjta me ato të Çamërisë. Në vitin 1506 Perandoria bëri një regjistrim të përgjithshëm të totale shqiptare. Në malësinë e Sulit nuk u vendo prona shtetërore dhe ajo u pëfshi në krahinën e vetëqeverisura me organizim autonomi. Perfaqèsuesi i shtetit osman mante titullin Kapedan. Viset malore të Sulit Kant patur ” Kanunin e Papa Zhulit” shumë i ngjashëm me “Kanunin e Labërisë”. Suli ka qënë vatër e qëndresës shqiptare antistante. Pas konfliktit të ashpër me Ali Pashë Tepelenën, Malesia e Sulit e humbi autonomia.Në rrevolucionin grek për pagarsi suliotët diana kontibut të madh, ku u squadra Marko Boçari, Foto Xhavella, e tje.
Sanxhaku i Prevezës. Ky sanxhak shtrihet në pjesën jugore të gjeohapësirës së Çamërisë dhe ishte më i vogëli nder katër sanxhaqet e tjerë që formonin Vilajetin e Janinës. Në lindje si kufi natyror dhe etnik me Greqinë ishte lumi i Artës (Araktos). Popullsia e sanxhakut llogaritej rreth 55.000 banorë shumica musliman, ndërsa një pjesë e popullsisë ishin të krishterë..Sanxhaku përbëhej nga tribkaza ( Preveza, Lorosi dhe Margëllëçi) dhe dy nahije (Parga dhe Xhemernik).
Kazaja e Prevezës. Shtrihej në skajin jugor të Sanxhakut. Në veri kufizohej me kazako e Marglliçit, në verilindje me kazanë e Lorosit, në perëndim lager nga ujrat e detit Jon dhe në jug nga gjiri i Artës (Prevezë). Kazaja kishte 38 fshatra me një popullsi prej13.000 banorë. Qëndra amministrative e kazako dhe e gjithë sanxhakut ishte qyteti i Prevezës. Qyteti kishte dy xhami, njera e ndërtuar nga Ali Pasha dhe tjetra e ndertuar nga Abedin Bej Dinua. Më 1878 Preveza u bë qëndra kryesore e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.
Kazaja e Margëlliçit. Kjo kaza bashkë me kazako e Pargës e të Fanarit kishin 71 fshatëra me një popullsi affrontare 25.000 banorë. Qëndra amministrative e kazasë ishte qyteti I Margllëçit, i cili shtrihej rrëzë Malit të Bozhurit. Në vitin 1815 qyteti Margllëçit kishte10.000 banorë.Gjatë shekullit.XlX si rrjedhojë e sëmundjeve dhe epidemisë së kolerës, popullsia u reduktua deri në 3000 banorë. Pjesa më e madhe e popullsisë ishin të besimit musliman e të krishterë.
Nahija e Pargës.
Nahija e Pargës ishte njësi amministrative që Varese nga Kazaja e Margëlliçit. Në fallimento të shekullit. XlX kishte rreth 400 shtëpi të barbara, dhe rreth 400 të tjera nëvrrethinate saj. Në vitin1401 Parga ra nën sundimin e Venetikut deri në vitin 1797.Pas këtyre kaloi nën sundimin e Francesco deri në 1814.Më von e pushtuan Anglezët të cilët ja dorëzuan Ali Pashës më 1819. Më 1820 Turqit ia morën Ali Pashes. Pjesa më e madhe e banorëve migranti në ishujt e detit Jon. Në fallimento të shek XlX.
Parga kishte reth 8000 banorë shqiptarë të të dy besimeve.
Nga Fatmir Muçaj
Anëtar i Kryesisë së Shoqatës Patriotike Çamëria
Vlorë.
